Medicijnen

Mensen met narcolepsie hebben vaak last van meerdere symptomen die elk een aparte behandeling nodig hebben. Meestal wordt begonnen met de behandeling van de klacht waar iemand het meeste last van heeft, en worden de overige klachten in een later stadium aangepakt.

Medicijnen zijn meestal óf tegen slaperigheid, óf tegen kataplexie , hypnagoge hallucinaties en slaapverlamming. Slechts enkele medicijnen werken tegen meerdere symptomen tegelijkertijd.

In de meeste gevallen hebben aanpassingen in je leefpatroon al enig effect. Het is bijvoorbeeld belangrijk om een regelmatig dag- en nachtritme aan te houden. Daarnaast hebben veel mensen baat bij één of twee geplande dutjes overdag. Vaak heeft een kort dutje (minder dan 20 minuten) minstens evenveel effect als dutjes die langer duren. Toch is dat vaak niet voldoende, en zullen aanvullend medicijnen worden ingezet.

Methylfenidaat (Ritalin)
Werking: Methylfenidaat (Ritalin®) heeft een stimulerend effect op het zenuwstelsel. Methylfenidaat (Ritalin®) helpt zo om slaapaanvallen te voorkomen en verhoogt de alertheid gedurende de dag.
Dosering: Methylfenidaat moet meestal 3-4 maal per dag gegeven om de gehele dag werkzaam te zijn. De maximale dagdosis is 60 mg . Methylfenidaat kan bij minder ernstige vormen van narcolepsie ook alleen “zo nodig” worden ingenomen, bijvoorbeeld voor een vergadering of concertbezoek.
Bijwerkingen: De belangrijkste bijwerkingen zijn gejaagdheid en hoofdpijn. Meestal nemen de bijwerkingen na verloop van tijd af. Bij mensen met een hoge bloeddruk is voorzichtigheid geboden. Voor Methylfenidaat (Ritalin®) geldt dat bij een derde van de patiënten op den duur gewenning optreedt.

Modafinil (Modiodal)
Werking: Modafinil (Modiodal®) verbetert het vermogen om wakker te blijven overdag. Het precieze werkingsmechanisme is nog onduidelijk.
Dosering: Modafinil (Modiodal®) heeft een vrij lange werkingsduur. Voor een goed effect over de gehele dag wordt het meestal 2x per dag gegeven. De gebruikelijke startdosis is 2 maal per dag 100mg. De maximale dosis is 400mg per dag.
Bijwerkingen: Hoofdpijn en misselijkheid zijn de meest gemelde bijwerkingen. Ze verdwijnen echter vrijwel altijd geheel na 2-3 weken gebruik van de Modafinil. Een andere bijwerkingen kan gejaagdheid zijn. Over het algemeen zijn de bijwerkingen iets milder in vergelijking met methylfenidaat (Ritalin®). Voor vrouwen die de pil gebruiken geldt dat ze geen ‘sub-50-er’ moeten gebruiken in combinatie met Modiodal, omdat de werking van de pil wordt verminderd. Het is dus belangrijk om een ‘zwaardere’ pil te gebruiken. Net als voor methylfenidaat (Ritalin®) geldt voor Modafinil (Modiodal®) dat bij een derde van de patiënten op den duur gewenning optreedt.

Concerta, Dextro-amfetamine en Wakix/pitolisant komen ook in aanmerking als stimulerende middelen die overdag worden genomen, om te verhoogde slaapneigingen te behandelen.

Antidepressiva
Er zijn twee groepen antidepressiva: de tricyclische antidepressiva en de serotonineheropnameremmers (SSRI’s).

  • Tricyclische antidepressiva
    Werking: De meeste tricyclische antidepressiva verhogen de concentratie van de norepinefrine en/of serotonine in de hersenen.
    Dosering: De precieze dosering hangt af van het gekozen medicijn en van de ernst van de klachten. Bij clomipramine (Anafranil®) komt dit meestal neer op een dosis van 10-20mg per dag.
    Bijwerkingen: De belangrijkste bijwerkingen zijn obstipatie, een droge mond, veel zweten, en seksuele problemen (minder zin in vrijen, erectiestoornissen). Vanwege de mogelijke bijwerkingen is het belangrijk om eerst een zo laag mogelijke dosis te proberen.
  • Serotonineheropnameremmers (SSRI’s)
    Werking: Serotonineheropnameremmers (SSRI’s) zorgen verhogen de concentratie van serotonine en noradrenaline in de hersenen. Verschillende SSRI’s zijn onderzocht voor de behandeling van kataplexie. Voorbeelden zijn fluoxetine (Prozac®), venlafaxine (Efexor®) en fluvoxamine (Fevarin®).
    Dosering: De precieze dosering hangt af van het gekozen medicijn en van de ernst van de kataplexie.
    Bijwerkingen: In vergelijking met de tricyclische antidepressiva hebben de SSRI’s over het algemeen iets minder bijwerkingen. De bijwerkingen zelf zijn vergelijkbaar (droge mond, obstipatie, sexuele problemen). In vergelijking met de tricyclische antidepressiva is het effect van de SSRI’s op de kataplexie iets zwakker. De keuze voor een SSRI of een tricyclisch antidepressivum zal afhangen van de ernst van de kataplexie en de ernst van de bijwerkingen.

Gammahydroxyboterzuur (Xyrem)
Werking: Gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) is een kortwerkend slaapmiddel waarvan het werkingsmechanisme niet duidelijk is. In ons land bestaat er redelijk veel ervaring mee vanwege onderzoek dat eind jaren tachtig bij narcolepsiepatiënten werd verricht. Gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) is werkzaam tegen kataplexie, de verhoogde slaapneiging en de gestoorde nachtslaap. Er zijn tevens aanwijzingen voor een gunstig effect op hypnagoge hallucinaties.
Dosering: De dosering van gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) bedraagt 4.5-9 gram per nacht en wordt gegeven in 2 giften. Gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) werkt snel; de eerste dosis moet daarom direct vóór de nachtslaap in bed worden ingenomen nadat de tweede dosis voor diezelfde nacht is klaargezet. Deze tweede dosis kan na 3 tot 4 uur worden ingenomen. In tegenstelling tot de gewone slaapmiddelen (benzodiazepines), neemt de hoeveelheid diepe slaap toe en treedt nauwelijks gewenning op. De bijwerkingen hangen vooral af van de dosis.
Bijwerkingen: Misselijkheid en hoofdpijn komen het vaakst voor. Bij sommige mensen treden vervelendere bijwerkingen op (slaapwandelen en bedplassen), maar vaak gaan die voorbij als de dosering wordt verlaagd. Een ernstig probleem is dat gammahydroxyboterzuur ook illegaal onder andere als ‘partydrug’ wordt gebruikt. Er zijn geen aanwijzingen dat het gebruik van gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) bij narcolepsie leidt tot verslavingsproblematiek.
Waarschuwing: Gammahydroxyboterzuur (Xyrem®) moet niet gebruikt worden in combinatie met alcohol of andere slaapmiddelen.

Benzodiazepines
Dit zijn de ‘standaard’ slaapmiddelen, die veel worden voorgeschreven bij slapeloosheid (bijvoorbeeld temazepam (Normison®); zolpidem (Stilnoct®)). Een groot probleem is dat er heel snel gewenning optreedt bij deze middelen, waardoor het effect afneemt. Daarnaast zorgen ze niet voor een ‘natuurlijk’ slaappatroon, de hoeveelheid diepe slaap wordt bijvoorbeeld minder. Om deze redenen worden dit soort medicijnen alleen voor een korte periode gebruikt, b.v. bij ‘crisissituaties’.